به گزارش تحریریه، این روزها با شنیدن نام فرانسه، ناخودآگاه تصویر نوجوانانی در ذهنمان تداعی می‌شود که به اوضاع نابسامان آموزشی در این کشور معترض‌اند.

در سال ۱۹۸۵، مجله فیگارو روی جلد خود، در کنار تصویر نیم‌تنه ماریان (نماد جمهوری فرانسه) با حجاب اسلامی، این تیتر را نوشت: «آیا ما ۳۰ سال دیگر هنوز هم به زبان فرانسه صحبت خواهیم کرد؟»

در همان دوران، پرونده‌ای جامع در مورد موضوع مهاجرت توسط جامعه‌شناس، «ژرار فرانسوا دومون»، تهیه شد. هم‌زمان، «ژان راسپای» نویسنده رمان «اردوگاه قدیسان»، با اظهارنظرهایی که در زمان خود جنجال‌های گسترده‌ای برانگیخت، پیش‌بینی کرد که اروپا با موج بی‌سابقه مهاجرت، در بحران غرق خواهد شد؛ موضوعی که در رمان او به شکلی تکان‌دهنده به تصویر کشیده شده بود.

رمان فرانسوی «اردوگاه قدیسان» که در سال ۱۹۷۳ منتشر شد، داستانی تکان‌دهنده درباره مهاجرت گسترده از جهان سوم به فرانسه و غرب است که فرجام آن را فروپاشی و نابودی تمدن غربی به تصویر می‌کشد.

اگرچه برخی این اثر را صرفاً روایتی تخیلی می‌دانند، اما نگاهی به تحولات دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که این‌گونه هشدارها تا چه اندازه بازتاب‌دهنده دغدغه‌های عمیق اجتماعی بوده‌اند.

نشانه‌های تأثیرگذاری این اثر، فراتر از مرزهای فرانسه رفته است؛ به‌طوری‌که در مارس ۲۰۱۱، این کتاب بار دیگر به فهرست پرفروش‌ترین‌ها بازگشت و در میان پنج کتاب برتر فرانسه قرار گرفت. نکته قابل‌توجه‌تر، مورد توجه قرار گرفتن این اثر توسط «استیو بنن»، مشاور ارشد سابق دونالد ترامپ، است که نشان‌دهنده بازگشت این دیدگاه‌ها به عرصه سیاست بین‌الملل و بحث‌های کلان جهانی است.

رمان «اردوگاه قدیسان» گرچه در زمان انتشار، مورد ستایش برخی چهره‌های برجسته ادبی فرانسه قرار گرفت و در طول سالیان، هم توسط طیف‌هایی از منتقدان و سیاستمداران اروپا و ایالات متحده مورد تحسین قرار گرفت، اما هم‌زمان با موج انتقادات گسترده‌ای از سوی مفسران فرانسوی و انگلیسی‌زبان مواجه شده است؛ منتقدان، مضامین موجود در کتاب را با برچسب‌هایی همچون «نژادپرستی»، «بیگانه‌هراسی»، «بومی‌گرایی»، «تک‌فرهنگی» و رویکردهای ضدمهاجرت مورد نقد قرار داده‌اند.

در نهایت، این اثر در محافل راست‌گرای افراطی و جریان‌های ملی‌گرایانه، جایگاهی محبوب و تأثیرگذار یافته است.

خلاصه داستان:

«داستان در هند و با تمرکز بر فعالیت‌های کشیشان کاتولیک آغاز می‌شود؛ کسانی که فرزندخواندگی کودکان هندی توسط خانواده‌های بلژیکی را تحت لوای فعالیت‌های بشردوستانه ترویج می‌کنند.

با این حال، زمانی که دولت بلژیک متوجه می‌شود تعداد کودکان هندی که در این کشور بزرگ شده‌اند، ظرف مدت تنها پنج سال به ۴۰ هزار نفر رسیده است، وضعیت بحرانی تلقی شده و سیاست‌های اضطراری برای متوقف کردن این جریان مهاجرتی وضع می‌گردد.

در پی ناامیدی از تغییر وضعیت، گروهی از هندی‌ها که تلاش‌های خود را برای فرستادن فرزندانشان به مقصدی که آن را «سرزمین فراوانی» می‌نامند، بی‌نتیجه می‌بینند، در اقدامی پرالتهاب، به سمت کنسولگری هجوم می‌برند.

در یکی از صحنه‌های تکان‌دهنده داستان، در حالی که یک امدادگر بلژیکی در میان جمعیت حرکت می‌کند، با مردی هندی مواجه می‌شود که با نگاهی مستأصل، فرزند بدشکل خود را بالا گرفته و به او التماس می‌کند تا آن‌ها را به اروپا منتقل کند؛ درخواستی که با پذیرش امدادگر همراه می‌شود. در ادامه، کارگران و کشاورزان، جمعیت مهاجر را به سمت اسکله هدایت می‌کنند؛ جایی که صدها کشتی متعلق به قدرت‌های اروپایی، اکنون تنها در میان ترافیک سنگین رودخانه، بی‌استفاده و درجا مانده‌اند.

با این حال، با سوار شدن جمعیت، صدها فروند کشتی به‌سوی مرزهای اروپا به حرکت درمی‌آیند. شرایط زیستی در داخل این کشتی‌ها به‌شدت فشرده، غیربهداشتی و بحرانی توصیف می‌شود؛ فضایی که نویسنده در آن، وضعیت مسافران، از جمله کودکان، را در بحبوحه شرایط سخت، بی‌پرده به تصویر می‌کشد.

در ادامه، هنگامی که این ناوگان از «تنگه سیلان» عبور می‌کند، بالگردها با پرواز بر فراز آن‌ها، تصاویری از این مهاجران تهیه می‌کنند تا برای آگاهی‌بخشی یا ایجاد بازتاب رسانه‌ای به اروپا مخابره شود.

در همین اثنا، بحران ابعادی جهانی به خود می‌گیرد؛ به‌طوری‌که در شرق دور روسیه، نیروهای شوروی با توده‌های عظیمی از جمعیت چین مواجه می‌شوند که آماده ورود به سیبری هستند، اما مسکو در نحوه مقابله با این موج انسانی، دچار تردید و انفعال می‌شود.

بر اساس برخی گزارش‌ها و مستندات، حتی «رونالد ریگان» (رئیس‌جمهور اسبق ایالات متحده) نیز از جمله طرفداران و تحسین‌کنندگان این رمان به شمار می‌رفته است.

برخی «اردوگاه قدیسان» را رمانی آخرالزمانی می‌دانند که خواننده را پس از مطالعه، با این پرسش بنیادین رها می‌کند: آیا این اثر، تنها تصویری از یک سناریوی فرضی است، یا ما امروز، خود در اردوگاه قدیسان زندگی می‌کنیم؟

مراکز پژوهشی فرانسه، از جمله مؤسسه ملی آمار و مطالعات اقتصادی فرانسه (INSEE)، به سراغ اصل و نسب مهاجرتی (Origin Migration) در سه نسل، یعنی نه فقط خود مهاجرها، بلکه فرزندان (نسل دوم) و نوه‌هایشان (نسل سوم) رفته و آن‌ها را هم زیر ذره‌بین برده‌اند.

این مؤسسه در تازه‌ترین پژوهش خود سه سناریوی مختلف را بررسی می‌کند:

سناریوی نخست (با فرض ۳۵۰ هزار ورود دائمی در سال): بر اساس این سناریو، افراد با اصالت غیراروپایی، اندکی پس از سال ۲۰۴۰ در آمار ولادت‌ها به اکثریت دست می‌یابند؛ تا اواسط دهه ۲۰۷۰ اکثریت کل جمعیت را به خود اختصاص می‌دهند و جمعیت بدون پیشینه مهاجرتی (بومیان اروپایی)، حدود سال ۲۰۵۰ به اقلیت تبدیل خواهند شد.

سناریوی دوم (با فرض ۲۵۰ هزار ورود در سال): در این سناریو، روند تغییرات با شیبی ملایم‌تر رخ می‌دهد؛ به‌طوری‌که افراد با اصالت غیراروپایی، اندکی پس از سال ۲۰۵۰ در آمار ولادت‌ها و حدود سال ۲۰۹۰ در کل جمعیت به اکثریت می‌رسند.

همچنین، جمعیت بدون پیشینه مهاجرتی (OID) در حدود سال ۲۰۶۰ به اقلیت تبدیل خواهد شد.

سناریوی سوم (با فرض کاهش مهاجرت غیراروپایی به یک‌چهارم): در این سناریو، روند دگرگونی مهار می‌شود؛ به‌طوری‌که سهم افراد با اصالت غیراروپایی در حدود سال ۲۰۷۰ روی رقم ۳۰ درصد از کل جمعیت تثبیت می‌گردد و این گروه در بلندمدت همچنان در اقلیت باقی می‌ماند (OID).

این پژوهش در ادامه تأکید می‌کند که اگرچه کاهش فعلی نرخ باروری در فرانسه نقشی مهم ایفا می‌کند، اما در مقایسه با حجم مهاجرت، در جایگاه فرعی قرار دارد. نکته کلیدی اینکه مدل روش‌شناختی این مطالعه به‌گونه‌ای طراحی شده که احتمالاً سهم واقعی جمعیت‌های با اصالت غیراروپایی را حتی کمتر از واقع برآورد می‌کند.

سناریوهای جمعیتی فرانسه در قرن ۲۱: تحلیل اثرات و چشم‌اندازها

با نگاهی به پیشینه تاریخی، ملاحظه می‌شود که پیش‌بینی‌های آماری ارائه‌شده در گذشته، تا حدودی از واقعیت فاصله داشته‌اند؛ با این حال، این پیش‌بینی‌ها بازتاب‌دهنده یک تحول بنیادین در ساختارهای اجتماعی هستند.

برای نمونه، فیگارو مگزین در دهه‌های گذشته پیش‌بینی کرده بود که تولدهای حاصل از جمعیت خارجی با ریشه غیراروپایی، بیش از یک‌سوم کل تولدها را در سال ۲۰۱۵ تشکیل خواهند داد. نگاهی به پیشینه تاریخی فرانسه نشان می‌دهد هرچند این پیش‌بینی‌های آماری تا حدودی از واقعیت دقیق رقمی فاصله داشته‌اند، اما بازتاب‌دهنده یک پویایی و تحول کاملاً واقعی در ساختارهای دموگرافیک جامعه بوده‌اند. چنان‌که طبق آمارهای اخیر، بیش از ۳۰ درصد از تولدهای ثبت‌شده در فرانسه، حاصل دست‌کم یکی از والدینی است که خارج از اتحادیه اروپا به دنیا آمده است.

آیا فقط مهاجران دلیل اصلی آشوب‌ها یا تغییرات ساختاری فرانسه هستند؟ آیا وقت آن نرسیده که به‌جای معرفی مهاجران به‌عنوان قربانیان در دسترس برای حل بحران‌ها، به دنبال ریشه‌های عمیق‌تر این مشکل بود؟

مهاجرت یک متغیر است، نه تنها علت اصلی فروپاشی یا آشوب.

بنابراین، تمرکز صرف بر مهاجرت، نوعی انحراف بحث از مسائل اصلی ساختاری است.

در نهایت، با تکیه بر تحلیل‌های ارائه‌شده، می‌توان نتیجه گرفت که اگرچه تغییرات دموگرافیک و جریان‌های مهاجرتی از متغیرهای تأثیرگذار در تحولات اجتماعی اروپا هستند، اما تقلیل دادن تمامی بحران‌ها و بی‌ثباتی‌های ساختاری به عامل مهاجرت، رویکردی ساده‌انگارانه و فاقد دقت تحلیلی است. اتخاذ نگاهی صرفاً تقصیرمحور که تمامی چالش‌های اجتماعی و سیاسی را به حضور مهاجران نسبت می‌دهد، نوعی انحراف از واقعیت است که باعث می‌شود ریشه‌های عمیق‌تر و پیچیده‌تر بحران‌ها، از جمله نوسانات اقتصادی، شکاف‌های سیاسی و تغییرات ساختاری حکمرانی، نادیده گرفته شوند.

برای دستیابی به درک صحیح و ارائه راهکارهای کارآمد، ضروری است که از نگاه‌های تک‌بعدی و شعارگونه فاصله گرفته و به بررسی هم‌زمان تعامل میان این عوامل چندگانه پرداخت؛ چرا که پیچیدگی وضعیت کنونی، فراتر از یک متغیر واحد است.

پایان/